Qoruq haqqında

                                                               ZAQATALA    QALASI .

                 Zaqatala   Azərbaycanın   Şimal-qərbində , Böyük  Qafqaz  sıra  dağlarının  cənub  yamaclarında  Qanıx – Əyriçay  vadisində  yerləşir. Rayonun  ərazisi   1348  kv  km  olub dağlıq  və  düzənlik  sahədən  ibarətdir. Əhalisi  120  min  nəfərdir. Zaqatala  şimaldan  Rusiya   Federasiyası  ilə, cənubdan  Gürcüstan  Respublikası  ilə ,şərqdən  Azərbaycan  Respublikasının  Qax  rayonu  ilə , qərbdən  Azərbaycan  Respublikasının  Balakən  rayonu ilə  həmsərhəddir. .                                                        

         
   Keçmiş  Car – Balakən  ərazisi  hərbi – strateji  cəhətdən  çox  əlverişli  idi. Belə  ki, Azərbaycanın   şərqinə  Şəki – Şamaxı – Bakı  istiqamətlərinə  və  Dağıstana  gedən  yollar  buradan  keçirdi. Əlverişli  hərbi – strateji  mövqeyə  malik  olan  Zaqatala  hələ  qədim  zamanlarda  xarici  qəsbkarların  diqqətini  cəlb  etmişdir. Car – Balakən  qəzası  Rusiyanın  təəbəliyinə  keçdikdən  sonra  ( 1804-cü  il )  onun  hərbi – strateji  əhəmiyyətini  nəzərə  alan  çar  hökuməti  Zaqatala  şəhərinin  günbatan  hissəsində  qala  tikdirmək  qərarına  gəlmişdi.

             Zaqatala  qalası  Zaqafqaziyada  olan  rus  qoşunlarının  komandanı  general  feld-marşal  Paskeviçin  əmri  ilə  tikilmişdir. Qalanın  tikilməsi  üçün  əlverişli  olun  yer  Paskeviç  tərəfindən  seçilmiş  və  burada  yaşayan  əhali  başqa  yerə  köçürülmüşdür. Qalanın  tikdirməkdə  çar  hökuməti  iki  məqsəd  güdürdü.

1.    Rus  işğalçılarına qarşı  gələcəkdə yerli əhalinin qaldıracağı  qiyam və  üsyanların   yatırılmasında  dayaq  məntəqəsi  rolunu  oynamalı.

2.    Dağıstanı  cənubdan  tutmaq  üçün.

Artıq  1830-cu  il  böyük  qüvvələr  qarşısında  tab  gətirə  bilən  Zaqatala  qalasının     divarlarının tikintisinə başlanıldı.                     .      

                Üçbucaq  şəklində  olan  qalanın  iki  tərəfi  şərq  və  qərbdən  sıldırımdır. Şimal  tərəfdən  yer  səviyyəsindədir. Mühafizə  məqsədi  ilə  hasarın  çöl  tərəfindən  eni  10 metr  dərinliyi  5 metr  olan  xəndək  qazılmışdır. Qalanın  sahəsi  11,5  hektardır, divarların  uzunluğu  3000  metr, hündürlüyü   3-5 metrdir. Qalanın  3  böyük  qapısı  var.

1.    ŞƏRQ  QAPISI. Zabit  qapısı  adlanır.  Bu  qapıdan  rus  ordusunun  komandir  heyəti  istifadə  edirdi.  Qapı  Zaqatala  şəhərinə  açılır.

2.    ŞİMAL  QAPISI. Əsgər  qapısı  adlanır. Əsgərlər  təlim  keçmək  üçün  bu  qapıdan  qaladüzünə çıxırmışlar.

3.    ŞİMAL-QƏRB  QAPISI. Nəqliyyat  qapısı  adlanır. Qalaya  qoşun  üçün  lazım olan  ərzaq, silah, hərbi  sursat  bu  qapıdan  daşınırdı.         

            

Qalada  daimi  olaraq  2500  əsgər, bəzən  isə  vəziyyət  hərbi  xarakter  aldığı  zaman  Zaqatala  qalasında  8-10  minə  qədər  əsgər  yerləşdirilmişdir

            Zaqatala  qalası  XIX  əvvəllərində  tikilsədə  köhnə  sistemli  qaladır. Qalanın  şimal- qərb  bürcü  müşahidə  bürcü  olumuşdur. Bürc  iki  mərtəbəli  olub  üstünə  çıxmaq  üçün torpaq  yol  salınmışdır.Onun  altında  və  divar  boyu  içəri  tərəfdən dustaqları  saxlamaq  üçün  kameralar, karserlər  və  həbsxanalar  tikilmişdir.

           Qala  XIX  əsr  tikilisi   olmasına  baxmayaraq  orta  əsr  qalalarında  olduğu  kimi  mühasirədən  çıxmaq  üçün  qalanın  altından  yeraltı  iki  yol  çəkilmişdir. Yeraltı  yollar  qalanın  altı  ilə  iki  istiqamətdə  uzanır.

1.    Qala  ərazisindəki  kilsənin  yanından  şəhərə  doğru.

2.    Qalanın  ərazisindən  şimala  qaladüzü  istiqamətinə  gedir.

           Müxtəlif  vaxtlarda  böyük  hərbi  qüvvələr  qalanı  mühasirədə  saxlasalarda  onu  ələ  keçirə  bilməmişlər. 1830-cu  il  Zaqatala  üsyanına  kömək  məqsədi  ilə  Dağıstanın  imamı  Həmzət  bəy  2000  nəfərlik  qoşunla  qala  üzərinə  hücuma  keçdi. Məğlubiyyətə  uğrayan  çar  qoşunları  hələ  tikintisi  tam  başa  çatmayan  qala  divarları  arxasında  müdafiəyə  çəkilərək  kömək  üçün  yeni  qüvvələr  gözlədilər. Qalani  hücumla  ala  bilməyəcəyini  yəqin  edən  Həmzət  bəy  onu  mühasirədə  saxlamalı  olur. Ancaq  tezliklə  4500  nəfərlik  rus  qoşunu  mühasirədə  qalanların  köməyinə  gəldi. Böyük  qüvvə  üstünlüyünə  malik  olan  rus  qoşunları  üsyanı  amansızcasına  yatırdılar.

              Şeyx  Şamil  hərəkatı  dövründə  (  1834-1859 )  qala  rus  ordusunun  düşərgəsi  və  başlıca  hərbi  məntəqəsi  idi. 1859-cu  ildə  Şamil  15  minlik  qoşunla  Cara  gəldi. Onun  məqsədi  Zaqatala  qalasını  tutub  vilayətdəki  rus  qoşununu  məhv  etmək  idi. Lakin  qalanı  tutmaq  bu  məhşur   sərkərdəyə  də  nəsib  olmadı.

                1863-cü  il  Zaqatalada  böyük  üsyan  baş  verdi. Üsyana   keçmiş  çar  zabiti  əslən  Balakənli  olan  Hacı  Murtuzun  və  Kebeloba  kəndindən  Zəngi  Əfəndinin  başçılığı  altında  üsyançı  dəstələr   Zaqatala  qalası  üzərinə  hücuma  keçdi. Üsyanın  başlıca  siması  Zəngi  Əfəndi  idi. Şiddətli  top  atəşləri  onları  pərən-pərən  saldı. Çarizmin  müstəmləkəçilik  siyasətinə  qarşı  başlanmiş  daha  bir  azadlıq  mübarizəsi  yatırıldı. Üsyan  yatırıldıqdan  sonra  üsyanın  başçıları  hesab  olunan  18  nəfər  qala  qüzü  ərazisində  edam  olunur,  onların  içərisində  Zəngi  Əfəndi  də  vardı.

                 1864-cü  ildə  Dağıstan  Rusiyaya  birləşdirildikdən  sonra  yəni  Qafqaz  qəti  olaraq  Rusiyaya  birləşdirildikdən  sonra  Zaqatala  qalası  öz  əvvəlki  hərbi  əhəmiyyətini  itirmişdi. Lakin  belə  bir  qalanın  həm  də  Rusiyanın   mərkəzindən  çox  uzaqlarda,ucqar  bir  yerdə  olması  imperator   II  Nikolayın  yadından  çıxmamışdı: 1905-ci  il  inqilabı  çaxnaşmaları  Rusiyanın  hər  tərəfini  bürüdüyü  zaman  bu  qalanın  mövcud  olması   təzədən   yada  düşmüşdü. “ Potyomkin “  gəmisi  matroslarının   üsyanı  siyarətedici   xəstəlik  kimi  imperiyanın  başqa  donanmalarına  da  yayılmışdı. Məlum  olduğu  kimi  “ Potyomkin “  zirehli  gəmisi  Pumıniya  hakim  dairələri  tərəfindən   Rusiyaya  qaytarıldıqdan   sonra  onun  adını  bir  daha  xatırlatmamaq  üçün  gəmiyə  yeni  bir  ad  verilmişdir: “ Svyatoy  Panteleymon “.         Lakin  gəminin  adı  dəyişdirilsə  də  onun  matroslarını   dəyişdirmək   mümkün   olmadı.1905-1097-ci  il  inqilabından  sonra  inqilab   ruhunu   Rusiya   mərkəzindən  uzaqlaşdırmaq  və  matrosların  qəlbindən  çıxarmaq  üçün   imperator   Zaqatala   qalasını  münasib  bildi.                    

 Bu matrosların  inqilab i  ruhunu  boğmaq, onları  diz  çökdürmək, Xarkov  ətrafında   öz  qəddarlığı  ilə  məşhur  olan  kapitan  Dobrovolskiyə  tapşırıldı. İnqilabçı  matrosların Zaqatalaya  sürgün  edilməsi  Zaqatala  qalasının adını  bir  daha  tarixə  yazdı.Qalada  201-ci  Lebedinski  ehtiyat  polkunun  II  batalyonu  yerləşdirilmişdi. Dobrovolskiyə  podpolkovnik  rütbəsi , və  külli  ixtiyar  verildi.  Dobrovolski  imperatorun  qarşısında  diz  çöküb  and  içdi  ki,bütün  qüvvəsini  sərf  edərək  matroslarda  inqilab  adina  nə  varsa  hamısını  son  zərrəsinə  qədər  vurub  çıxaracaq,  onları  imperiya  qarşısında  müti  bir  qul  kimi  diz  çökdürəcəkdir  və  bu  yolda  heç  bir  şeyini  əsirgəməyəcəkdir.

              Dobrovolskinin  batalyonu  yarısı  piyada  əsgərlərdən  yarısı  da  əyninə  boz  əsgər  şineli  geydirilmiş  Qara  dəniz  matroslarından  ibarət  idi. Sayı  400-ə  çatan  bu  matroslara  silah  etibar edilmirdi.Matrosları  daim  nəzarət  altında  saxlayır, onları  çox  incidirdilər.Batalyonda  inqilabi  əhval – ruhiyyə  hökm  sürməkdə  idi. Matroslar  batalyon  komandiri  Dobrovolskiyə  xüsusilə  nifrət  edirdilər.Batalyonda  yaradılmış  inqilabi  özək  Dobrovolskinin  öldürülməsi  haqda  qərar  çıxarır. Bunu  matros  Kuk  etməli  idi.Ancaq  satqınlıq  nəticəsində  o  ələ  keçdi. Bu  işi  matros  Stepan  Demeşko  başa  çatdırdı. O, 1907-ci  il  iyulun  10 – da  axşam  batalyon  rotalarından  birini  yoxlayıb  evə  qayıdan  Dobrovolskini  qalanın  zabit  qapısından  bir  qədər  aralıda qalaya qalxan yolda qüllə  ilə  vurub  öldürdü.                                     

 Hərbi  məhkəmənin  hökmü  ilə  S. Demeşko  1907-ci  il  sentyabrin  7-də   V  Plastun  batalyonunun  kazakları  tərəfindən  güllələndi.

             Böyük  Oktyabr  sosialist  inqilabından  sonra  Çar  qoşunları  Zaqatala  qalasını  tərk  edib  Rusiyaya   qayıtmalı  oldular. Musavat  hakimiyyəti  zamanı  Zaqatala  qalasında  Əhməd  bəy  Dibirovun   komandan   olduğu  Musavat  piyada  polku  yerləşdirilmişdi. Azərbaycanda   Sovet  hakimiyyətinin  ilk  günlərindən  Zaqatala  qalası  qəza  inqilab  komitəsinin  qərargahına  çevrildi. Z. Balaxlinski , F. Kutsin, S, Qocayev , M. Qocayev  və  başqa  inqilabçılar    rayondakı  inqilabi  mübarizəyə  məhz  buradan  rəhbərlik  edirdilər.

Banditizmə  qarşı  mübarizə  aparan  çekistlərin  Dövlət  Siyasi  İdarəsi  burada  yerləşirdi.Sonralar  qala  ərazisində  azyaşlıların  islah  olunması  üçün  təcridxana, Tütün  kombinatı,  Rayon  Mərkəzi  xəstəxanası, 1967-ci  ildən  Zaqatala  diyarşünaslıq  muzeyi,  mebel  fabriki, 1№ li  internat  məktəbi, Gənc  Texniklər  Stansiyası  fəaliyyət  göstərmişdir.

            Müstəqillik  elan  olunduqdan  sonra  Daxili  qoşunların  N  saylı  hərbi  hissəsi  qalada  yerləşirdi. Hal-hazırda  Zaqatala Dövlət Rəsm  qalereyası  qalada  yerləşir. Zaqatala  qalasında  “ Yenilməz  batalyon” , “ Cavad  xan”   filmləri  çəkilib.

              Azərbaycan  SSR  Nazirlər  Sovetinin  24  yanvar  1984-cü  il  tarixli  22  saylı  qərarına  əsasən   Zaqatala  qalası   Tarix – mədəniyyət  qoruğu  elan  olunmuşdur.